ਸਿੱਖ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

ਮੈਂ ਪੰਤਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਗੱਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਖਿੱਚਿਆ ਉਹ ਧਾਤ ਜਾਂ ਦੁਰਲੱਭਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ — ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਸੀ। ਹਰ ਦੂਜੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਕੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਰੁਪਈਏ ਉੱਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਰਾਠਾ ਸਿੱਕੇ ਛਤ੍ਰਪਤੀ ਜਾਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਰ ਸਿੱਕੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਛਾਪ ਲਾਈ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਰੁਪਈਆ? ਇਹ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਦਾ।

ਇਹ ਇੱਕ ਗੱਲ — ਕਿ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਿਆਸਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ — ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਟਕਸਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸਲਤਨਤ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਖ਼ੈਬਰ ਤੱਕ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਸਿੱਕੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੇ।

ਇਹ ਉਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੈ — ਸਿੱਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦੱਸੀ ਗਈ।

1710 – 1716

ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ — ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਕੇ

ਸਭ ਕੁਝ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਬੈਰਾਗੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੇ 1708 ਵਿੱਚ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਤੀਰ, ਇੱਕ ਨਗਾਰਾ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼: ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ। 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਬੰਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸੀ।

ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਬੰਦੇ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਣਾ ਲੁੱਟਿਆ, ਸਰਹਿੰਦ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ — ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਨੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ — ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਹਗੜ੍ਹ (ਮੁਖ਼ਲਿਸਗੜ੍ਹ) ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ: ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਕੇ ਢਾਲੇ।

ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ — ਸਾਲ 2 ਅਤੇ ਸਾਲ 3 ਦੇ। ਸਾਲ 2 ਦੇ ਰੁਪਈਏ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਨਮੂਨਾ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੱਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਕਮਾਲ ਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ — ਉਸੇ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਹਟਾ ਰਿਹਾ ਸੀ — ਇਹ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਦੋਹਰਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ:

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੋ। ਕਿਸੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ: ਨਾਨਕ ਦੀ ਤਲਵਾਰ। ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ਤਹ। ਸਿੱਕਾ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ — ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਮੂਹ ਨੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਦਰਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਸੀ।

ਬੰਦਾ 1715 ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੂਨ 1716 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਰਹੇ — ਅਤੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਰੁਪਈਆ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ।

1765 – 1799

ਮਿਸਲਾਂ — ਇੱਕ ਸੰਘ ਸਿੱਕੇ ਢਾਲਦਾ ਹੈ

ਬੰਦੇ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਜੋ ਸੀ ਉਹ ਸੀ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ — ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ (ਸੰਘ-ਟੋਲੀਆਂ) ਦਾ ਇੱਕ ਢਿੱਲਾ ਸੰਘ, ਹਰੇਕ ਇੱਕ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਸੰਭਾਲਦੀਆਂ। ਪਰ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਦਿਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਜਿਸਮ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।

1764 ਵਿੱਚ, ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਵਿਸਾਖੀ 1765 ਵਿਖੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਟਕਸਾਲ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਂਝੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ: ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ — ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਦੋਹਰੇ। ਇਹ ਪੰਥ ਦੇ ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਸਿੱਕਾ ਸੀ।

ਮਿਸਲ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਦੋਹਰੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ:

ਗੋਬਿੰਦਸ਼ਾਹੀ ਦੋਹਰਾ

ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਸਿੱਧਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਲੇਖ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ 1765 ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਢਾਲੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।

ਦੇਗ਼ ਤੇਗ਼ ਫ਼ਤਹ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਧੜਕਣ ਹਨ। ਦੇਗ਼ (ਹਾਂਡੀ) ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤੇਗ਼ (ਤਲਵਾਰ) ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ; ਫ਼ਤਹ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਜਿੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ 1765 ਤੋਂ 1849 ਤੱਕ ਢਾਲੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ।

ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਦੋਹਰਾ

1777 ਤੋਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਢਾਲੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦੋਹਰਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ — ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ। ਜਿੱਥੇ ਗੋਬਿੰਦਸ਼ਾਹੀ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ, ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਨੇ ਅਕਾਲ — ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ — ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸੀਟ ਵਜੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ:

ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਰਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ — ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਢਾਲਿਆ — ਅਤੇ ਵਿਕ੍ਰਮਾ ਸੰਵਤ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਮਿਸਲ-ਕਾਲ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸਾਂਝੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪ-ਲੜੀਆਂ — ਛੋਟੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀਆਂ — ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਜਾਂ ਟਕਸਾਲ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੌਰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਮਿਸਲ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਮਿਸਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਕਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਅਣਸੁਲਝੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

1799 – 1849

ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ — ਚੌਦਾਂ ਟਕਸਾਲਾਂ, ਇੱਕ ਦੋਹਰਾ

1799 ਵਿੱਚ, ਸੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਲਿਆ। 1801 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਲਤਨਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ — ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਖ਼ੈਬਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਸਿੰਧ ਤੱਕ ਫੈਲੀ।

ਉਸ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਟਕਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਕੇ ਢਾਲੇ: ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ (ਸ੍ਰੀਨਗਰ), ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਡੇਰਾ, ਝੰਗ, ਮਨਕੇਰਾ, ਪਿੰਡ ਦਾਦਨ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਹਰ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਜਾਂ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ — ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ — ਨੇ ਉਹੀ ਪਰੰਪਰਾ 1849 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਬਜ਼ੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।

ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ

ਕਿਸਮ	ਨਾਂ ਕਿਸ ਤੋਂ	ਵੇਰਵਾ
ਗੋਬਿੰਦਸ਼ਾਹੀ	ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ	ਗੋਬਿੰਦਸ਼ਾਹੀ ਦੋਹਰਾ (ਦੇਗ਼ ਤੇਗ਼ ਫ਼ਤਹ…) ਵਾਲੇ ਸਿੱਕੇ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਸਲਤਨਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਟਕਸਾਲਾਂ ਦਾ ਮਿਆਰ। 1948 ਤੱਕ ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।
ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ	ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ	ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਦੋਹਰਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਕੇ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਸਿੱਕਾ — ਖ਼ਾਲਸੇ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਸੀਟ।
ਮੋਰਾਂਸ਼ਾਹੀ	ਮੋਰਾਂ ਸਰਕਾਰ (ਬੀਬੀ ਮੋਰਾਂ)	1806 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਥਣ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਢਾਲੇ ਸਿੱਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਭੇਟ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਮਨ੍ਹਾ ਕੀਤੀ ਗਈ — ਸਿੱਖ ਸਿੱਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਾਟਕੀ ਘਟਨਾ। ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹੁਣ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹਨ।
ਗੁਰੂਸ਼ਾਹੀ	ਗੁਰੂ	ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਰੂ-ਸਬੰਧੀ ਲੇਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਜ਼ਰਾਨਾ	ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸਿੱਕੇ	ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਢਾਲੇ ਸਿੱਕੇ — ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰੇ, ਵਧੀਆ ਤਿਆਰ — ਦਰਬਾਰੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੇਟ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਲਈ।

ਧਾਤਾਂ

ਸਲਤਨਤ ਨੇ ਤਿੰਨ ਧਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕੇ ਢਾਲੇ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ — ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲਗਭਗ 10 ਗ੍ਰਾਮ — ਵੱਕਾਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਸਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਦਰਬਾਰੀ ਵਰਤੋਂ, ਨਜ਼ਰਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਲਈ ਢਾਲੇ। 1828 ਤੋਂ, ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਵਿਲੱਖਣ ਬੁਟਕੀ ਮੋਹਰਾਂ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਰੁਪਈਏ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਸਨ — ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮਿਆਰ ਲਗਭਗ 11 ਗ੍ਰਾਮ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਰੁਪਈਆ ਲਗਭਗ 8.33 ਗ੍ਰਾਮ ਹਲਕਾ ਸੀ। ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪੈਸੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਕਸਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲੇਖ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ

ਸਿੱਖ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਦਿਲਚਸਪ — ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ — ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਪੱਤਾ ਹੈ, ਬੇਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਕਰਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਅਨੇਕ ਰੁੱਖ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਟਾਰ (ਖ਼ੰਜਰ), ਬਾਘ਼ ਨਖ਼ (ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਪੰਜਾ), ਝੰਡਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

1849

ਚੁੱਪ

ਇਹ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਖੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ — ਛਿਆਨਵੇਂ ਤੋਪਾਂ ਉਨ੍ਹਸਠ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ — ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਟਕਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਕੇ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉੱਕਰੇ ਜਾਣਗੇ।

ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਸਿਸ-ਸਤਲੁਜ ਰਿਆਸਤਾਂ — ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ — ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧੀਨ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਰੁਪਈਏ ਢਾਲਣੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ। ਨਾਭਾ ਵਿਖੇ VS 1893 (1836) ਤੋਂ ਗੋਬਿੰਦਸ਼ਾਹੀ ਦੋਹਰੇ ਨੇ ਦੁੱਰਾਨੀ ਲੇਖ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ। ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ, ਗੋਬਿੰਦਸ਼ਾਹੀ ਨਜ਼ਰਾਨੇ VS 1994 ਤੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੇਟ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਢਾਲੇ ਗਏ — ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਸਿੱਕਾ ਉਸ ਸਿੱਕਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜੋ 1710 ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੋ ਸੌ ਅੱਠਤੀ ਸਾਲ। ਚਾਰ ਅਧਿਆਇ। ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ।

ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ — ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਿ ਹਕੂਮਤ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਪੰਥ ਦੀ ਸੀ।

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ SikhCoins.in ਤੇ ਜਾਓ — ਮੈਂ 2003 ਤੋਂ ਉਹ ਸਾਈਟ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ 1,300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਉਪਰੋਕਤ ਹਰ ਦੌਰ ਉੱਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪੰਨੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੌਲਿਕ ਖੋਜ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੋਜਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

SikhCoins.in ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹੋ ↗

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ SikhCoins.in ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਹਨ।
© 2026 ਜੀਵਨਦੀਪ ਐੱਮ ਸਿੰਘ · ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ