ਸਿੱਖ ਧਰਮ · ਅਧਿਆਤਮ · ਇਤਿਹਾਸ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ — ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ।
ਜੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕੋਈ ਧੜਕਣ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਰਗੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰੇ — ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਐਲਾਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਕਿ ਕੀ ਅਸਲੀ ਹੈ, ਕੀ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਜੜ੍ਹ"। ਮੰਤਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪਵਿੱਤਰ ਉਚਾਰਨ"। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੂਲ ਉਚਾਰਨ ਹੈ — ਉਹ ਬੀਜ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਦਰੱਖਤ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਕੋਈ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਹੈ।
ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਕਿਸੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਮੇਜ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਿੱਧੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚੋਂ ਜੰਮਿਆ। ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਨੇੜੇ ਬੇਈਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ। ਅੱਜ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਾਇਬ ਰਹੇ। ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬੁਰੇ ਦੀ ਆਸ ਕੀਤੀ।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਤਾਂ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਸਨ — ਡਰੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੌਸ਼ਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸਨ: "ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ, ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ।" ਉਹ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ: ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਬਲ, ਰਸਮ, ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕੋ ਕਰਤਾਰ ਅੱਗੇ ਬਰਾਬਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸੀ। ਨੌਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਅਰਥ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ:
| ੴ | ਇੱਕ ਓਂਕਾਰ | ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ — ਨਿਰਾਕਾਰ, ਸਰਵਵਿਆਪਕ, ਬੇਮਿਸਾਲ। |
| ਸਤਿ ਨਾਮੁ | ਸਤਿ ਨਾਮੁ | ਸੱਚ ਹੈ ਉਸਦਾ ਨਾਮ — ਅਤੇ ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ। |
| ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ | ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ | ਕਰਤਾਰ — ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰ। |
| ਨਿਰਭਉ | ਨਿਰਭਉ | ਨਿਡਰ — ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। |
| ਨਿਰਵੈਰੁ | ਨਿਰਵੈਰੁ | ਵੈਰ-ਰਹਿਤ — ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ ਦਾ ਸੱਦਾ। |
| ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ | ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ | ਅਕਾਲੀ ਰੂਪ — ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਵੰਤਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ। |
| ਅਜੂਨੀ | ਅਜੂਨੀ | ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ — ਆਵਾਗਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। |
| ਸੈਭੰ | ਸੈਭੰ | ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ — ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਮੁਹਤਾਜ ਨਹੀਂ। |
| ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ | ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ | ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ — ਅਨੁਭਵ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। |
ਇਕੱਠੇ ਦੇਖਿਆਂ, ਇਹ ਨੌਂ ਗੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਰੱਬ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਦੇ — ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਡਰ। ਵੈਰ-ਰਹਿਤ। ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ। ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਜੀਤੀ।
ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਸਿੱਖ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ — ਨਿੱਤਨੇਮ ਵਿੱਚ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਅਹਿਮ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਪਰ ਇਸਦੀ ਤਾਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਔਖਾ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇ — ਤੁਹਾਡੇ ਡਟੇ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਰਿੱਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਸੱਦਾ ਹੈ: ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੀਵੋ, ਨਿਸੁਆਰਥ ਸੇਵਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੋ। ਰਸਮਾਂ ਲਾਹ ਦਿਓ, ਜਾਤ-ਵੰਡਾਂ ਲਾਹ ਦਿਓ, ਧਰਮ ਦੇ ਲੇਬਲ ਲਾਹ ਦਿਓ — ਅਤੇ ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਸਾਦਾ ਪਰ ਭਾਰਾ ਸੱਦਾ ਹੈ।
"ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਬਾਨੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਉਹ ਮਿਆਰ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਮਹਿੰਗਾ ਪਵੇ।"
ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸ਼ਬਦ — ਸਤਿ, ਸੱਚ — ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਸ ਨਾਲ ਇਨਕਾਰ ਕਿਉਂ ਕਰੇਗਾ? ਪਰ ਜੇ ਇੱਕ ਪਲ ਰੁਕ ਕੇ ਸੋਚੋ ਤਾਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਸਤਿ ਦਾ ਮਤਲਬ ਆਮ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ।
ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਸਹੂਲਤ ਦਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਰਮ ਸੱਚ ਹੈ — ਉਹ ਸੱਚ ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਕੀਮਤ, ਸਿਆਸੀ ਦਬਾਅ, ਜਾਂ ਲੋਕ-ਰਾਇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਸੱਚ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ — ਉਦੋਂ ਵੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਵੇ। ਇਹੀ ਮਿਆਰ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾ ਕੇ ਜਿਉਂਦੇ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੁਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਵਸੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਚੁੱਕੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਨੇ ਸਾਬਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ — ਇਸਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਅ ਤੇ ਲੱਗ ਜਾਵੇ।
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਆਏ — ਜਿੱਤ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਸੱਚ ਅਤੇ ਮਾਣ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ। ਮੁੱਢਲੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਸ ਮਿਆਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਭਟਕਾਵ, ਭਾਵੇਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਸ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਉਹ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।
ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਉਭਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ — ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜੋ ਸਤਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਕੁਝ ਹੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਇਸਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇੰਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਕਿ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ — ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਸੀਟ — ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਜਵਾਬਦੇਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਉਹ ਸੀ ਵਿਵਸਥਾ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਮੁਤਾਬਕ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ — ਕੋਈ ਸੱਚ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ, ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠਾ ਬੰਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਫਿਰ ਦਰਾੜਾਂ ਪਈਆਂ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ — ਉਹ ਨਿਡਰ ਜਥੇਦਾਰ ਜੋ ਇਸ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸਨ — ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡੋਗਰਾ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਰ ਜਮਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਚੁੱਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਅਗਲੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸੀਮਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਹੜੀ ਸੰਸਥਾ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਦਰਦਨਾਕ ਭਟਕਾਵ ਸੀ: ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਿੱਜੀ ਸਮਝੌਤੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਹੱਦਾਂ ਚੁੱਪਕੇ ਬਦਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸੱਚ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਉਸਰਿਆ ਧਰਮ, ਉਸ ਤੋਂ ਅਪਵਾਦ ਸਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਜਦੋਂ ਆਇਆ, ਉਸਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਸਨ — ਪਰ ਉਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਿਆਰ ਦਾ ਖੁਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸੀ।
"ਜਦੋਂ ਸੱਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਡਿੱਗਣਾ ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਇੱਕ ਹੌਲੀ, ਖਾਮੋਸ਼ ਤਬਾਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।"
ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਜਥੇਦਾਰ ਦੀ ਅਹੁਦੇਦਾਰੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ — ਇਸ ਵਾਰ ਡੋਗਰਾ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਕਿ ਕਮਜ਼ੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਸਬਕ ਜੋ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੇ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰਲਿਆਂ ਨੂੰ — ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ — ਉਲਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਦੋਂ ਵੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਚੁੱਕੀ ਜਦੋਂ ਪੀੜਤ ਉਹ ਕੌਮਾਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬੋਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤਾ?
ਜਵਾਬ, ਜਦੋਂ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਔਖਾ ਨਹੀਂ। ਨਿਰਵੈਰੁ — ਵੈਰ ਰਹਿਤ। ਜਿਸ ਸਿੱਖ ਨੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਉਤਾਰਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਸੱਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੋ — ਬੱਸ। ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੀੜਤ ਕੌਣ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਨਾ ਹੀ ਸੱਚ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ, ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਕਿ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਇੱਕ ਕਰਤਾਰ ਅੱਗੇ ਬਰਾਬਰ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਇਹੀ ਹੈ ਸਤਿ ਦਾ ਭਾਰ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ ਕਿ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ ਕਿ ਲੋਕ ਸਮਝਣਗੇ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: ਇਸ ਵੇਲੇ ਸੱਚ ਤੁਹਾਥੋਂ ਕੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ?
ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਸਲੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ — ਇਹ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਰਣਨਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦ — ਸਤਿ, ਸੱਚ — ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀਆਂ। ਇਨਸਾਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਲਝਣ ਉਦੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਨਿੱਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਆਸੀ ਤੱਕ, ਹਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਸਾਥੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ। ਇਹ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹੋਣਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ — ਦੁਨੀਆ ਬਾਰੇ, ਸੱਤਾ ਬਾਰੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ। ਇਹ, ਜ਼ਾਹਰਾ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੁਝ ਅਸਾਧਾਰਨ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਤੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆਉਣ ਲਈ ਵੀ।